Stymulować, czyli świadomie wpływać na rozwój mowy dziecka

Myślę, że nikt z nas nie ma wątpliwości, że warto, a nawet trzeba, stymulować rozwój mowy dziecka od najmłodszych lat. Od rozwoju mowy dziecka zależy rozwój innych funkcji i zdolności. Czym jest zatem stymulacja, którą zalecają logopedzi? 

W moim odczuciu stymulacja oznacza świadome i zorganizowane działanie profilaktyczne lub terapeutyczne. Jest ona ważna zarówno w przypadku dzieci, które nie mają problemów z mową i językiem, jak i dzieci, które rozwijają mowę z opóźnieniem. Ci pierwsi dzięki dodatkowej stymulacji mają szansę lepiej rozwijać i doskonalić funkcje językowe. Z kolei w przypadku dzieci, które nabywają język z opóźnieniem, stymulacja jest konieczna, a moment jej podjęcia jest niezwykle ważny dla dalszego rozwoju dziecka (im wcześniej, tym lepiej). Istnieje mnóstwo zabaw stymulujących prawidłowy rozwój mowy dziecka. Jedną z nich jest zabawa w naśladowanie odgłosów zwierząt dzięki której dzieci doskonalą motorykę narządów mowy (sprawność ruchową warg, języka, żuchwy, policzków, podniebienia miękkiego), a także uczą się słuchowego i artykulacyjnego różnicowania poszczególnych dźwięków. 

Poniżej prezentuje przykładowy zestaw onomatopei:

• Jak robi indyk? Indyk robi gul, gul, gul – ćwiczymy tylną część języka (głoska [g] jest głoską tylnojęzykową, którą często dzieci mylą z głoską [d],
• Jak robi kukułka? Kukułka kuka ku ku, ku, ku – ćwiczymy tylną część języka,
• Jak robi kaczka? Kaczka robi kwa, kwa, kwa – także ćwiczymy mięśnie w tylnej części języka,
• Jak robi kotek? Kotek miauczy miau, miau, miau – ćwiczymy mięśnie warg, ich ruchomość,
• Jak robi piesek? Piesek robi hau, hau, hau – ćwiczymy tylną część języka,
• Jak robi rybka? Rybki pluskają się w wodzie i robią plum, plum, plum – ćwiczymy mięśnie warg,
• Jak robi autko? Autko robi brum, brum, brum – ćwiczymy mięśnie warg,
• Jak szumi wiatr? Robimy szszszszszsz – ćwiczymy wargi i język,
• Jak kapie woda z kranu? Woda kapie kap, kap, kap – ćwiczymy tylną część języka i wargi.

Lista onomatopei jest bardzo długa. Można je znaleźć w każdej książce dla małych dzieci z wierszykami, opowiadaniami, bajkami. Jak najczęściej proponujmy dzieciom tego typu zabawy. Naprawdę warto! 

Jakie ćwiczenia wspomagają rozwój mowy dziecka?

Prawidłowy rozwój mowy zależy od wielu czynników: 

• prawidłowe funkcjonowanie OUN,
• sprawny słuch fizyczny, 
• prawidłowy słuch fonematyczny i fonetyczny,
• prawidłowa budowa aparatu artykulacyjnego,
• sprawność narządów mowy, 
• sprawność intelektualna,
• wzorce wymowy dostarczane przez środowisko. 

Aby zapewnić prawidłowy rozwój mowy, warto wykonywać następujące ćwiczenia:

• ćwiczenia oddechowe (dmuchanie na płomień świecy, wiatraczek, piórka, watki, bańki mydlane, lekkie piłeczki itd.),
• ćwiczenia aparatu artykulacyjnego (ćwiczenia warg, języka, policzków, podniebienia miękkiego, żuchwy),
• ćwiczenia artykulacyjne (utrwalanie prawidłowej wymowy głosek w grach i zabawach logopedycznych),
• ćwiczenia słuchowe (np. zabawy w rozróżnianie odgłosów pojazdów, rozróżnianie i naśladowanie głosów zwierząt, rozpoznawanie źródła dźwięku - miejsca, kierunku, liczby dźwięków, głośności),
• ćwiczenia pamięci słownej (uczenie się krótkich wierszyków na pamięć, opowiadanie bajek, czytanie historyjek, powtarzanie wyliczanek, śpiewanie piosenek, nucenie znanych melodii),
• ćwiczenia rozwijające słownictwo (np. czytanie bajek i krótkich, rymowanych wierszyków, śpiewanie piosenek, opisywanie obrazków, przeglądanie książeczek),
• ćwiczenia rozumienia wypowiedzi (wykonywanie prostych i złożonych poleceń słownych, odpowiadanie na pytanie dotyczące wysłuchanej bajki),
• ćwiczenia w budowaniu zdań i dłuższych wypowiedzi (układanie i opowiadanie kilkuelementowych historyjek obrazkowych). 

Co jest normą, a co nie...

Większość dzieci, w okresie kształtowania się i rozwoju mowy, ma problemy z artykulacją, co jest rzeczą naturalną. Rodzice często bagatelizują  problem nieprawidłowej wymowy swojego dziecka, twierdząc, że z wiekiem artykulacja sama się poprawi (bez ingerencji logopedy). Tymczasem w praktyce bywa różnie. Są dzieci, które szybko zaczynają właściwie wymawiać głoski, w przypadku innych mowa nie zmienia się, a nawyk złego wymawiania utrwala się na stałe. Należy pamiętać, że pewne nieprawidłowości w realizacji dźwięków mowy do pewnego wieku są dopuszczalne, z kolei inne wymagają konsultacji logopedycznej. W rozwoju mowy dziecka naturalne (fizjologiczne) są tylko określone wymiany dźwięków mowy:

• wymiana s, z, c, dz na ś, ź, ć, dź do 4 r. ż. 
• wymiana sz, ż, cz, dż  na s, z, c, dz lub ś, ź, ć, dź  do 5 r. ż. 
• wymiana r na l  do 6 r. ż. 
• wymiana r na j, ale tylko, gdy trwa 2, 3 tyg. i j zamienia się w l.      

Wymienione wyżej substytucje (wymiany)  po przekroczeniu odpowiedniej granicy wiekowej stają się wadami wymowy i wymagają terapii logopedycznej.  

Zdarza się, że dzieci wymieniają głoski: s, z, c, dz  na sz, ż, cz, dż,  a także nie miękczą głosek np. mówią sano zamiast siano. Takie zjawiska są wadami wymowy i wymagają konsultacji logopedycznej. Jeżeli rodzice mają jakiekolwiek wątpliwości powinni zgłosić się do logopedy. 

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

List do Mamy :)

"Mam zaledwie kilka miesięcy i choć jestem jeszcze całkiem mały chcę, żebyś wiedziała, że bardzo szybko uczę się mowy. Jeszcze nie mówię, ale dużo rozumiem. Bardzo lubię, gdy do mnie mówisz. Staram się to wyrazić najlepiej jak umiem. Patrzę na Ciebie, kiedy do mnie mówisz, słucham uważnie, uśmiecham się do Ciebie, czasem głośno śmieję i pokrzykuję z radości. Mów do mnie jak najwięcej! Bardzo tego potrzebuję, bardzo to lubię. 

Lubię twój głos - miły i spokojny, kiedy mi coś opowiadasz, tłumaczysz, pokazujesz nowe rzeczy. Uwielbiam chwile, kiedy bawimy się razem, wspólnie oglądamy nowe zabawki i książeczki. Lubię te kolorowe przedmioty, które dopiero poznaję, a których nazw jeszcze nie pamiętam. Lubię, gdy mi je pokazujesz i nazywasz. Widzę przedmioty, słyszę słowa - dzięki temu uczę się, że każda rzecz ma swoją nazwę. To wszystko bardzo mi się podoba! Uwielbiam nasze zabawy głosowe, te śmieszne dźwięki, które wydajesz, kiedy pokazujesz mi różne zwierzątka. Szybko je zapamiętuję i staram się naśladować. W ten sposób ćwiczę słuch, pamięć i narządy mowy. Na razie umiem tylko wokalizować i powtarzać sylaby, ale już wkrótce będę mówić słowa! Za kilka miesięcy będę mówić: Mamo!".

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

Ja tu zadaję pytania!

Wojtuś ma piętnaście miesięcy oraz nieodpartą chęć pytania o każdy przedmiot. Chłopiec wskazuje palcem daną rzecz i pyta "To to?", co oznacza "Co to jest?". I tak rozpoczynamy dialog. Kiedy odpowiadam na pytanie dziecka, chłopiec wydaje się być bardzo zainteresowany tym, co do niego mówię. Już po chwili lawinowo pojawiają się kolejne pytania. Oto fragment mojej rozmowy z chłopcem: 

W: To to? 

A:  To jest autko.

W: (uśmiech) brum, brum, brum. 

A:  Tak, to jest autko. 

W:  Auko?

A:  Tak, autko.

W: Auto!!! 

Ten przykład pokazuje, jak chętnie dzieci wchodzą w dialog, starając się powtórzyć to, co słyszą. Dzieci pytają, ponieważ są ciekawe świata i chcą zdobywać wiedzę o nim. Język jest nie tylko narzędziem porozumiewania się; język jest przede wszystkim narzędziem zdobywania wiedzy o otaczającej nas rzeczywistości. Dzieci są małymi odkrywcami, wykorzystajmy to, rozwijając ich naturalną ciekawość poznawczą. 

Pomarańcza na talerzu, czyli poznanie wielozmysłowe w rozwoju dziecka

Dzieci uczą się świata i poznają go całym swoim ciałem już od pierwszych dni życia. Poznanie od początku ma charakter wielozmysłowy. Dzieci obserwują osoby i przedmioty bliskiego otoczenia, słyszą różne głosy i dźwięki, wyczuwają zapachy, dotykają, smakują. Uczą się poprzez obserwację, doświadczanie i naśladowanie. Podczas zabawy zdobywają mnóstwo różnych informacji (wzrokowych, słuchowych, dotykowych, smakowych i węchowych), a we śnie przetwarzają je i porządkują. W ten sposób zdobywają wiedzę o świecie. Tylko poznanie wielozmysłowe daje im szansę na zrównoważony i  prawidłowy rozwój. W związku z tym środowisko dziecka (rodzice i opiekunowie) powinno oddziaływać świadomie i stymulująco na jego rozwój, odpowiednio do wieku malucha. 

Noworodki większość czasu przesypiają, ale stopniowo, z każdym tygodniem życia, wydłuża się czas ich aktywności (zabawy) i wzrasta  zainteresowanie  otaczającą rzeczywistością. Niemowlęta w bardzo krótkim czasie opanowują  niełatwe umiejętności takie jak: siadanie, raczkowanie, wstawanie i chodzenie. Pod koniec 1. r.ż. dzieci rozumieją podstawowe zwroty, polecenia i sytuacje życia codziennego oraz wymawiają pojedyncze słowa. Rozpoczyna się okres nominacji (okres nazywania). Dzieci wiedzą już, że każda rzecz ma swoją nazwę, dlatego też pytają o każdy przedmiot i interesują się nowymi słowami. W tym czasie lawinowo rośnie liczba pytań w rodzaju: "To to? A to? Co to?". Należy pamiętać o tym, żeby  posługiwać się nazwami umiejętnie  i we właściwym kontekście. Na przykład, kiedy mówimy o piłce, dajmy ją dziecku do ręki i pokażmy do czego służy. Możemy opisać jej właściwości, mówiąc, że jest okrągła, kolorowa, mała, duża, twarda bądź miękka. Wówczas stwarzamy dziecku warunki do wielozmysłowego, czyli pełnego poznania. Piłka, którą dziecko widzi na obrazku różni się od piłki, która istnieje realnie, którą można się pobawić. Podobnie jest z każdą inną rzeczą, np. z pomarańczą. Nikt nikogo nie musi przekonywać, że pomarańcza na talerzu jest atrakcyjniejsza od tej, którą widać na obrazku. Ta, która znajduje się na obrazku jest tylko pomarańczą z nazwy i z pewnością nie zainteresuje dziecka w ten sam sposób, co słodka, aromatyczna pomarańcza z grubą i pachnącą skórką. 

Jak właściwie reagować na niepłynność dziecka?

W przypadku niepłynności mówienia istotną kwestią są określone reakcje otoczenia, które mają decydujący wpływ na zmniejszenie się lub zwiększenie objawów niepłynności u dziecka. Niezależnie od rodzaju niepłynności (rozwojowa lub patologiczna), reakcje otoczenia powinny być podobne. Poniżej przedstawiam dziesięć zasad właściwego reagowania na niepłynność dziecka:

• nie zwracaj uwagi na niepłynność dziecka, zwłaszcza, jeśli  nie jest świadome tego, że mówi niepłynnie. Jeżeli dziecko uświadomi sobie swoją niepłynność, może zacząć się denerwować i bać mówić;
• nie uświadamiaj dziecku jego trudności wynikających z niepłynności;
• nie okazuj zdenerwowania, kiedy widzisz, że dziecko się jąka;
• nie przerywaj, kiedy mówi niepłynnie;
• nie kończ i nie dopowiadaj za dziecko końcówki słowa lub zdania;
• nie poprawiaj;
• nie upominaj dziecka, np.:  "Mów wolniej", "Nie jąkaj się";
• nigdy nie mów przy dziecku o problemie jego niepłynności;
• słuchaj z zainteresowaniem, zawsze kiedy mówi niepłynnie;
• zachęcaj do aktywności słownej, nawet jeżeli mówienie sprawia dziecku trudność.

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

RNM, czyli rozwojowa niepłynność mówienia

Rozwojowa niepłynność mówienia (RNM) występuje bardzo często u dzieci w wieku przedszkolnym i nie jest równoznaczna z jąkaniem. Wiąże się z intensywnym rozwojem mowy u dzieci, których aparat artykulacyjny nie jest wystarczająco dojrzały, by właściwie i szybko wymawiać coraz bardziej złożone struktury zdaniowe (ruchy mięśni artykulacyjnych nie są jeszcze wyćwiczone). W konsekwencji myślenie wyprzedza mowę, co oznacza, że zamiar przekazania wielu informacji jednocześnie i to w krótkim czasie skutkuje pojawieniem się niepłynności. Wyróżnia się następujące objawy niepłynności: 

• powtarzanie głosek, sylab, słów, kombinacji wyrazów;
• przeciąganie samogłosek i spółgłosek;
• blokowanie;
• pauzowanie (zbyt długie momenty ciszy);
• embolofazje, czyli wtrącenia do wypowiedzi nic nie znaczących dźwięków: yyy, eee, aaa;
• rewizje (poprawki). 

Nie należy ignorować objawów niepłynności mówienia, ponieważ  RNM może przekształcić się w jąkanie. W tym przypadku należy stale obserwować mowę dziecka (szczególnie od 4. do 5. roku życia). Wcześniej rodzice powinni skontaktować się z logopedą, który określi, czy niepłynność mowy ma  charakter rozwojowy czy patologiczny (jąkanie). 

Bibliografia:

Zbigniew Tarkowski, „Jąkanie. Księga pytań i odpowiedzi", Gdańsk, 2010. 

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

Uczę się mówić od pierwszych dni!

Dziecko od chwili narodzin rejestruje wszystkie dźwięki, z początku reaguje tylko ruchem główki i uśmiechem. Z czasem niemowlęce reakcje na głos stają się bardziej złożone.

Około 3/4 miesiąca życia dzieci zaczynają głużyć. Głużenie jest odruchem bezwarunkowym, co oznacza, że głużą wszystkie maluchy, nawet niesłyszące. Dzieci nieświadomie emitują dźwięki o różnym natężeniu i częstotliwości. Takim reakcjom głosowym towarzyszą pozytywne stany emocjonalne. Dzieci głużą, kiedy są wyspane i nakarmione.

W drugiej połowie 1. roku życia głużenie znika i zamiast niego pojawia się gaworzenie. Wówczas  dzieci świadomie naśladują dźwięki, które słyszą (tylko dzieci słyszące gaworzą). W ten sposób doskonalą słuch fonologiczny, który umożliwia różnicowanie cech głosek. 

W mowie dziecka najpierw pojawiają się samogłoski, a dopiero później spółgłoski: p, b, m, t, d i ich kombinacje np. pa - pa, ba - ba, da-da. Jest to pierwszy etap w rozwoju mowy dziecka, tzw. okres melodii (0-1.r.ż.).

Bibliografia:

Leon Kaczmarek, „Nasze dziecko uczy się mowy", Lublin, 1977.

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

Poznajemy trudne dźwięki!

O tym, że język polski nie jest  łatwym językiem przekonujemy się, słysząc mowę małych dzieci, które często zamieniają głoski (trudniejsze dźwięki zastępują łatwiejszymi), opuszczają je w pewnych wyrazach lub zniekształcają ich właściwe brzemienie. Trzy szeregi głosek dentalizowanych zyskały miano szczególnie trudnych i w związku z tym najpóźniej pojawiającyh się w języku dziecka. 

Są nimi:

• szereg szumiący: sz, ż, cz, dż.
• szereg syczący:   s, z, c, dz.
• szereg ciszący:    ś, ź, ć, dź.

Dźwięki te są do siebie bardzo podobne, co utrudnia różnicowanie ich cech i rozpoznawanie w poszczególnych wyrazach. Słuch fonologiczny małych dzieci nie jest w pełni dojrzały, dlatego w ich mowie pojawiają się takie zjawiska jak substytucje (zamiany), elizje (brak głoski) oraz deformacje dźwięków (zniekształcenia). Sposobem na zaprzyjaźnienie się z nimi jest osłuchiwanie się. Dzieci, aby mogły prawidłowo wymawiać głoski, potrzebują właściwego wzorca artykulacyjnego. Dziecko słysząc mowę otoczenia, tworzy swój własny wzorzec artykulacyjny, który stanowi podstawę mówienia. Dlatego dbajmy o to, żeby nasza mowa była poprawna i czytajmy dzieciom, szczególnie wiersze Jana Brzechwy i Juliana Tuwima, które są kopalnią trudnych dźwięków.

Zgodnie z ustawą  z dnia 4 lutego 1994 r., o prawie autorskim i prawach pokrewnych, zabrania się kopiowania i wykorzystywania tekstów zawartych na tej stronie bez wiedzy i zgody autora. Wszelkie teksty, jeśli nie zaznaczono inaczej, są własnością intelektualną autora strony.

Czym jest słuch fonologiczny?

Słuch fonologiczny to zdolność słyszenia i różnicowania dźwięków mowy, np.: odróżniania głosek dźwięcznych od ich bezdźwięcznych odpowiedników:  pas - bas;  kosa – koza; kura – góra. Umiejętność ta kształtuje się od urodzenia i jest niezbędna do prawidłowego rozpoznawania wyrazów. Warunkiem rozwinięcia się słuchu fonologicznego jest prawidłowy słuch fizyczny (zdolność słyszenie fal dźwiękowych). Dziecko słysząc  dźwięki mowy, uczy się je różnicować. Zaburzenie słuchu fonologicznego (syn. fonemowego, mownego) skutkuje nieprawidłowym rozwojem mowy oraz utrudnia nabywanie umiejętności czytania i pisania. Największą trudność sprawia dzieciom odróżnianie głosek dźwięcznych od bezdźwięcznych. 

Bibliografia:

      Maurer Alicja, „Dźwięki mowy. Program kształtowania świadomości fonologicznej dla dzieci przedszkolnych i szkolnych”, Impuls 2009.

      Rocławski Bronisław, „Słuch fonemowy i fonetyczny. Teoria i praktyka”, Glottispol, Gdańsk 2001;

     Styczek Irena „Badanie i kształtowanie słuchu fonematycznego”, WSiP, Warszawa 1982.